एकता, पारिवारिक सम्बन्ध, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त बनाएका छन्। यिनै पर्वहरूमध्ये तिहार नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो र अत्यन्त लोकप्रिय चाड हो। उज्यालो, उमङ्ग, प्रेम, सद्भाव र आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा मनाइने तिहारलाई दीपावली पनि भनिन्छ। घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, फूलमाला लगाउने, मिठामिठा परिकार बनाउने, देउसी–भैलो खेल्ने र दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने यस पर्वको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ।
तिहार सामान्यतः पाँच दिनसम्म मनाइने भएकाले यसलाई यमपञ्चक भनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यी पाँच दिन मृत्युका देवता यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित छन्। यस अवधिमा काग, कुकुर, गाई, गोरु र दाजुभाइको पूजा गर्ने परम्परा छ। हरेक दिनको आ–आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र प्रतीकात्मक महत्त्व रहेको छ।
यमपञ्चक र पाँच दिनको महत्त्व
तिहारको पहिलो दिन काग तिहार हो। कागलाई यमराजको दूतका रूपमा मानिन्छ। कागले खबर ल्याउने विश्वासका आधारमा यस दिन कागलाई मीठा खानेकुरा दिएर पूजा गरिन्छ। यसले प्रकृतिका सबै प्राणीप्रति माया, सम्मान र सहअस्तित्वको भावना राख्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
दोस्रो दिन कुकुर तिहार हो। कुकुरलाई इमानदार, वफादार र मानिसको असल साथीका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार कुकुर यमराजको द्वारपाल पनि हो। यस दिन कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा खुवाउने चलन छ। यसले पशुप्राणीप्रतिको प्रेम र संरक्षणको भावना अभिव्यक्त गर्छ।तेस्रो दिन गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। हिन्दू संस्कृतिमा गाईलाई लक्ष्मी र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। साँझ घर, आँगन, झ्यालढोका र पूजाकोठा सफा गरी दीपावली गरिन्छ। घरको मूलढोकादेखि पूजाकोठासम्म लक्ष्मीको स्वागतका लागि बत्ती बाल्ने, फूलले सजाउने र रङ्गोली बनाउने परम्परा छ। धनधान्य, सुख, शान्ति र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरी परिवारको सुखमय जीवनको कामना गरिन्छ।
चौथो दिन गोवर्धन पूजा, गोरु तिहार तथा नेपाल संवत् मनाउने समुदायमा म्हः पूजा पनि गरिन्छ। कृषि संस्कृतिमा गोरुको महत्त्व ठूलो छ। खेतबारी जोत्नेदेखि अन्न उत्पादनसम्म गोरुले पुर्याएको योगदानको सम्मानस्वरूप पूजा गरिन्छ। गोवर्धन पूजाले प्रकृति, पर्यावरण र पशुधनको महत्त्वलाई पनि स्मरण गराउँछ। नेवार समुदायमा म्हः पूजामार्फत आफ्नै शरीर, आत्मा र जीवनको सम्मान तथा कल्याणको कामना गरिन्छ।
पाँचौँ दिन भाइटीका अर्थात् भाइतिहार हो। यो तिहारको सबैभन्दा आत्मीय र भावनात्मक दिन मानिन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, मखमली तथा सयपत्रीका माला पहिर्याउने, ओखर फुटाउने, मिठाई तथा परिकार खुवाउने र दीर्घायु तथा सुखसमृद्धिको कामना गर्ने परम्परा छ।
यमुना र यमराजको कथाः भाइटीकाको धार्मिक आधार
भाइटीकासँग सम्बन्धित एउटा प्रचलित पौराणिक कथा यमुना र यमराजको छ। यमराज र यमुना दाजुबहिनी थिए। यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई धेरै समयदेखि भेट्न चाहिरहेकी थिइन्। उनले दाजुलाई आफ्नो घरमा निमन्त्रणा गरिन्। अन्ततः यमराज बहिनीको निमन्त्रणा स्वीकार गरी भेट्न पुगे।
यमुनाले दाजुलाई आदरसत्कार गरिन्, तेलको धारा लगाइदिइन्, माला र टीका पहिर्याइन् तथा मीठा परिकार खुवाएर पूजा गरिन्। बहिनीको आत्मीयता र सत्कारबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे। यमुनाले हरेक वर्ष यसै दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच भेटघाट, पूजा र आत्मीयताको सम्बन्ध कायम रहोस् तथा यस विधिपूर्वक टीका लगाउने दाजुभाइको आयु र कल्याण होस् भन्ने कामना गरिन्। यमराजले उनको इच्छा स्वीकार गरे भन्ने धार्मिक विश्वास छ।यही पौराणिक मान्यताका आधारमा भाइटीकालाई दाजुभाइको दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख र समृद्धिको कामना गर्ने पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यसले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध केवल रगतको नाता मात्र नभई माया, विश्वास, संरक्षण र जिम्मेवारीको सम्बन्ध हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
सप्तरङ्गी टीका, मखमली माला र ओखरको सांस्कृतिक अर्थ
भाइटीकामा लगाइने सप्तरङ्गी टीकाको विशेष महत्त्व छ। रातो, पहेँलो, नीलो, हरियो, सेतो, सुन्तला र अन्य रङहरूको सम्मिश्रणले जीवनका विविध पक्ष, प्रकृति, आशा, उमङ्ग र सकारात्मक ऊर्जाको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको मानिन्छ। सात रङले जीवनका सातवटा सुखद पक्ष र जीवनलाई रङ्गीन बनाउने कामनासमेत अभिव्यक्त गर्छन्।
मखमली फूलको माला भाइटीकाको अर्को महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध पनि सधैँ ताजा, दिगो र अटुट रहोस् भन्ने प्रतीकका रूपमा यसको प्रयोग गरिन्छ। सयपत्री र गोदावरी फूलका मालाले घरपरिवारलाई सुन्दर र उत्सवमय बनाउँछन्।भाइटीकामा ओखर फुटाउने परम्परा पनि प्रचलित छ। ओखरको कडा बोक्रालाई बाधा, संकट र नकारात्मक शक्तिको प्रतीकात्मक अर्थमा लिने गरिन्छ। यसलाई फुटाएर दाजुभाइको जीवनबाट दुःख, संकट र विघ्नबाधा हटून् भन्ने कामना गरिन्छ। ओखर, बिमिरो, कटुसलगायतका सामग्रीको प्रयोगले परम्परागत पूजा विधिलाई थप विशेष बनाउँछ।यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा टीका लगाएर माला पहिर्याउँछन् र दीर्घायुको कामना गर्दै सगुन तथा मिठाई खुवाउँछन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार, दक्षिणा र सम्मान प्रदान गर्छन्। यो केवल उपहार आदानप्रदान गर्ने दिन होइन, एकअर्काप्रतिको प्रेम, सम्मान र पारिवारिक जिम्मेवारी नवीकरण गर्ने अवसर हो।
बलिराजा र देउसी–भैलोको परम्परा
तिहारको अर्को आकर्षण देउसी–भैलो हो। यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध बलिराजासँग जोडिएको पाइन्छ। पौराणिक कथाअनुसार दानवीर राजा बलिले आफ्नो दानशीलता र वचनबद्धताका कारण प्रसिद्धि पाएका थिए। भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर तीन पाइला भूमि मागेपछि बलिराजाले दान दिए। त्यसपछि उनी पाताल लोकमा पुगेको र वर्षको एकपटक पृथ्वीमा आउने अवसर पाएको भन्ने धार्मिक मान्यता छ।लोकपरम्परामा बलिराजाको स्मरण गर्दै देउसी खेल्ने चलन रहेको छ। देउसी खेल्ने समूहले घरघरमा पुगेर गीत, भाका र शुभकामनासहित मनोरञ्जन गराउँछन्। घरधनीले दक्षिणा, अन्न, फलफूल तथा अन्य सामग्री प्रदान गर्छन्। भैलो विशेषगरी महिलाहरू र बालबालिकाले समूहमा गाउने परम्परासँग जोडिएको छ। समयसँगै देउसी–भैलोमा महिला, पुरुष, युवा, बालबालिका सबैको सहभागिता बढेको छ।देउसी–भैलो मनोरञ्जनको मात्र माध्यम होइन। यसले आपसी भेटघाट, सामाजिक एकता, सहयोग, दानशीलता र सामुदायिक सद्भावलाई बढावा दिन्छ। पहिले गाउँघरमा मादल, खैँजडी र सामूहिक स्वरमा गाइने देउसी–भैलोले गाउँ नै गुञ्जायमान बनाउँथ्यो। अहिले यसको स्वरूपमा परिवर्तन आएको छ। कतिपय ठाउँमा सामाजिक सन्देश, जनचेतना, विकास निर्माण तथा परोपकारी कार्यका लागि पनि देउसी–भैलो खेलिन्छ। यो परम्परालाई मौलिकता र मर्यादा कायम राख्दै निरन्तरता दिन आवश्यक छ।
उज्यालोको पर्व र आधुनिक समाजमा यसको सन्देश
तिहारलाई उज्यालोको पर्व भनिन्छ। घरघरमा बालिने दियो, मैनबत्ती र झिलिमिली बत्तीले बाहिरी वातावरण मात्र उज्यालो बनाउँदैनन्, मानिसको मनमा पनि आशा, उत्साह र सकारात्मकताको सञ्चार गर्छन्। अन्धकारमाथि प्रकाशको, अज्ञानमाथि ज्ञानको र निराशामाथि आशाको विजयका रूपमा पनि यस पर्वलाई बुझ्न सकिन्छ।
लक्ष्मीपूजाका दिन घर सफा गर्ने र उज्यालो बनाउने परम्पराले स्वच्छता, अनुशासन र समृद्धिको महत्त्व सम्झाउँछ। धनसम्पत्तिको पूजा गर्दा परिश्रम, इमानदारी र सदाचारलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ। लक्ष्मीको कृपा धन प्राप्तिमा मात्र होइन, परिवारमा शान्ति, मनमा सन्तोष, व्यवहारमा इमानदारी र समाजमा सद्भाव कायम हुनुमा पनि निहित हुन्छ।आजको बदलिँदो समाजमा तिहार मनाउने शैलीमा धेरै परिवर्तन आएको छ। प्रविधि र आधुनिक विद्युतीय बत्तीले तिहारलाई थप झिलिमिली बनाएका छन्। विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परालाई सम्झँदै परिवार तथा आफन्तसँग खुसी साट्ने गरेका छन्। तर चाडपर्व मनाउँदा अनावश्यक खर्च, देखासिकी, ध्वनि प्रदूषण र वातावरणलाई हानि पुर्याउने गतिविधिबाट बच्नुपर्छ। दियो बाल्दा र विद्युतीय बत्ती प्रयोग गर्दा सुरक्षा तथा ऊर्जा बचतमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।तिहारले पशुपक्षी, प्रकृति, परिवार र समाज सबैसँग हाम्रो सम्बन्ध जोडेको छ। काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नुले प्रकृतिसँगको हाम्रो अन्तरसम्बन्ध सम्झाउँछ भने भाइटीकाले पारिवारिक आत्मीयताको महत्त्व बुझाउँछ। देउसी–भैलोले सामुदायिक सहकार्य र लक्ष्मीपूजाले श्रम, स्वच्छता तथा समृद्धिको सन्देश दिन्छ।अन्त्यमा तिहार केवल धार्मिक कर्मकाण्ड वा रमाइलो गर्ने पर्व मात्र होइन। यो हाम्रो मौलिक संस्कृति, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय पहिचानको सुन्दर संगम हो। दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धमा माया, सम्मान र जिम्मेवारी कायम राख्नु, परिवारमा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नु, बालबालिकालाई संस्कृतिको महत्त्व बुझाउनु र समाजमा सहयोग तथा सद्भाव बढाउनु नै यस पर्वको वास्तविक उपलब्धि हो।हामी जहाँ रहे पनि आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो दायित्व हो। विदेशमा रहेका नेपाली परिवारले पनि आफ्नो घरआँगनमा दियो बालेर, सप्तरङ्गी टीका लगाएर, माला पहिर्याएर र देउसी–भैलोका भाका सम्झेर नेपालीपनलाई जीवन्त राख्न सक्छन्।यस तिहारले हरेक घरमा सुख, शान्ति र समृद्धिको उज्यालो छरियोस्।
दिदीबहिनी र दाजुभाइको सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनोस्। समाजमा प्रेम, सद्भाव, सहयोग र सहअस्तित्वको भावना विकास होस्। अन्धकार हटेर ज्ञान, चेतना र सकारात्मक सोचको प्रकाश फैलियोस्।सबै नेपाली दाजुभाइ, दिदीबहिनी तथा आमाबुबामा उज्यालो, आत्मीयता र सद्भावको महान् पर्व शुभ दीपावली तथा भाइटीकाको हार्दिक मंगलमय शुभकामना !
